Fotosynteza
Wszystko o fotosyntezie w jednym miejscu: gdzie zachodzi, jak działa faza jasna i cykl Calvina, czym różnią się rośliny C3, C4 i CAM, od czego zależy i jak ją zbadać w szkole. Na końcu masz quiz i ściągę przed sprawdzianem.
Po skróceniu 6 H₂O po obu stronach dostajesz wersję z podręcznika: 6 CO₂ + 6 H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6 O₂. Wersja z 12 cząsteczkami wody pokazuje, że cały wydzielony tlen pochodzi z wody, a woda powstaje też w cyklu Calvina.
Fotosynteza w 5 minut
Animowany wykład z lektorem: od budowy chloroplastu, przez fazę jasną i cykl Calvina, po czynniki i znaczenie. Napisy pojawiają się na ekranie razem z głosem, więc film da się oglądać także bez dźwięku, np. w szkole. Kliknij rozdział, żeby przeskoczyć do wybranego miejsca.
Transkrypcja filmu (cały tekst lektora)
1. Wstęp
Witaj! W tym wykładzie przejdziemy przez fotosyntezę krok po kroku.
2. Czym jest fotosynteza
Fotosynteza to proces, w którym organizmy samożywne zamieniają energię światła na energię wiązań chemicznych. Robią to rośliny, glony, sinice i niektóre bakterie. U roślin proces zachodzi w chloroplastach, a światło pochłania chlorofil. Z CO₂ i wody powstaje cukier, a produktem ubocznym jest tlen. Wiemy, że cały ten tlen pochodzi z wody.
3. Gdzie zachodzi
Liść jest zbudowany tak, żeby łapać światło i wpuszczać gazy przez szparki. Najwięcej chloroplastów mają komórki miękiszu palisadowego, tuż pod powierzchnią, gdzie jest najwięcej światła. Przybliżamy jedną komórkę: pracują w niej chloroplasty. Mają dwie błony i system spłaszczonych woreczków, czyli tylakoidów. Faza jasna zachodzi w błonach tylakoidów, a cykl Calvina w stromie.
4. Barwniki
Światło słoneczne to fale o różnej długości. Barwnik pochłania tylko niektóre z nich. Chlorofil a pochłania najmocniej światło niebieskofioletowe i czerwone. To główny barwnik fotosyntezy. Chlorofil b i karotenoidy to barwniki pomocnicze: łapią inne fale i chronią chlorofil przed nadmiarem światła. Zielone światło jest odbijane, dlatego liście są zielone. Fotosynteza jest najintensywniejsza w świetle czerwonym i niebieskim.
5. Dwie fazy
Fotosynteza ma dwa etapy, które współpracują. Faza jasna, w błonach tylakoidów, zamienia światło i wodę na ATP, NADPH i tlen. Cykl Calvina, w stromie, używa ATP i NADPH, żeby związać CO₂. „Faza ciemna” nie zachodzi w nocy: potrzebuje ATP i NADPH z fazy jasnej.
6. Faza jasna
Faza jasna zachodzi w błonie tylakoidu. Są w niej fotosystemy, przenośniki elektronów i syntaza ATP. 1. Foton pobudza fotosystem II. Elektron chlorofilu P680 zostaje wzbudzony. 2. Fotoliza wody: 2 H₂O → 4 H⁺ + 4 e⁻ + O₂. Elektrony uzupełniają PSII, a tlen się wydziela. 3. Elektrony płyną łańcuchem: PQ → b₆f → PC. Kompleks b₆f pompuje H⁺ ze stromy do lumen. 4. Fotosystem I: drugi foton, ferredoksyna i reduktaza. NADP⁺ + 2 e⁻ + H⁺ → NADPH. 5. Protony wracają przez syntazę ATP: ADP + Pi → ATP. Efekt fazy jasnej: ATP + NADPH + O₂.
7. Cykl Calvina
Cykl Calvina zachodzi w stromie chloroplastu. Ma trzy etapy: karboksylację, redukcję i regenerację. 1. Karboksylacja: RuBisCO przyłącza CO₂ do RuBP. 3 CO₂ i 3 RuBP (18 atomów C) dają 6 cząsteczek 3-PGA. 2. Redukcja: ATP i NADPH zamieniają 3-PGA w G3P. Zużyte ADP i NADP⁺ wracają do fazy jasnej. 3. Regeneracja: z 5 G3P powstają 3 RuBP, kosztem ATP. Jeden G3P wychodzi z cyklu: to zysk netto. Do jednej glukozy potrzeba 6 obrotów cyklu, czyli 6 CO₂. Kosztuje to 18 ATP i 12 NADPH.
8. C3, C4 i CAM
Enzym RuBisCO czasem wiąże tlen zamiast CO₂. To fotooddychanie: obniża wydajność fotosyntezy. C3 to większość roślin, np. pszenica i ziemniak. C4, np. kukurydza, rozdziela etapy w przestrzeni: dwa typy komórek. CAM, np. kaktusy: szparki otwarte w nocy. CO₂ jest magazynowany jako kwas jabłkowy, a w dzień zużywany. C4 i CAM ograniczają fotooddychanie i straty wody.
9. Czynniki
Intensywność fotosyntezy zależy od światła, CO₂, temperatury i wody. Przy małej ilości CO₂ wykres przestaje rosnąć: światło nie jest już czynnikiem ograniczającym. Gdy dodamy CO₂, plateau jest wyższe. Zawsze ogranicza ten czynnik, którego jest najmniej. Punkt kompensacyjny to natężenie światła, przy którym fotosynteza równa się oddychaniu (bilans netto = 0).
10. Znaczenie
Fotosynteza dostarcza tlen i materię organiczną. Jest podstawą prawie wszystkich łańcuchów pokarmowych. Wpływa na obieg węgla i klimat. Paliwa kopalne to dawna energia słoneczna.
11. Podsumowanie
Podsumowanie: równanie, dwie fazy i skąd bierze się tlen. Cykl Calvina potrzebuje ATP i NADPH z fazy jasnej. Tempo wyznacza czynnik, którego jest najmniej. Dziękuję za uwagę. Sprawdź się w quizie pod filmem.
Quiz: 16 pytań
Sprawdź, ile zapamiętałeś z filmu. Pytania są w losowej kolejności. Po każdej odpowiedzi zobaczysz wyjaśnienie, a na końcu listę tematów do powtórki.
Czym jest fotosynteza
Fotosynteza to proces, w którym organizmy samożywne (autotroficzne) zamieniają energię światła na energię wiązań chemicznych. Z prostych związków nieorganicznych, czyli dwutlenku węgla i wody, budują związki organiczne, przede wszystkim cukry. Produktem ubocznym jest tlen.
Robią to rośliny, glony, sinice i niektóre bakterie. W komórkach roślin i glonów proces zachodzi w chloroplastach, a energię światła pochłania zielony barwnik, chlorofil. Jest to proces anaboliczny (synteza) i endoenergetyczny (pochłania energię).
Faza jasna zamienia światło i wodę na ATP, NADPH i tlen. Cykl Calvina używa ATP i NADPH, żeby z CO₂ zbudować cukier. Zużyte ADP, Pi i NADP⁺ wracają do fazy jasnej.
Mity i fakty
Fakt: pochodzi z wody. Woda jest rozkładana w fotolizie, a atomy tlenu z CO₂ trafiają do cukru i do wody powstającej w cyklu Calvina.
Fakt: zachodzi w dzień, bo potrzebuje ATP i NADPH z fazy jasnej. „Ciemna” znaczy tylko, że sam cykl Calvina nie pochłania fotonów.
Fakt: oddychają całą dobę. W dzień, przy dobrym świetle, fotosynteza przeważa, więc roślina netto pobiera CO₂.
Fakt: większość suchej masy to węgiel z CO₂, związany w fotosyntezie. Z gleby pochodzi woda i sole mineralne.
Od liścia do chloroplastu
Fotosynteza dzieje się w kilku skalach naraz. Liść jest zbudowany tak, żeby łapać światło i wpuszczać gazy, a w komórkach miękiszu pracują chloroplasty. Kliknij części modelu, żeby zobaczyć, za co odpowiadają.
Płaski i cienki, żeby światło docierało do wnętrza. Szparki wpuszczają CO₂, żyłki dowożą wodę i odbierają cukry.
Ma kilkadziesiąt chloroplastów, wielką wakuolę i cienką warstwę cytoplazmy przy ścianie komórkowej.
Organellum o długości kilku mikrometrów, z dwiema błonami i systemem tylakoidów w stromie.
Faza jasna: błony tylakoidów. Cykl Calvina: stroma. Chloroplast ma własne DNA i rybosomy, co jest argumentem za pochodzeniem chloroplastów od sinic (teoria endosymbiozy).
Komórka i chloroplast w 3D
Obracaj model palcem lub myszką, przybliżaj dwoma palcami (na komputerze kółkiem z Ctrl) i dotykaj części, żeby dowiedzieć się, co robią. Wybierz chloroplast, żeby zajrzeć do środka.
Model jest uproszczony i nie zachowuje skali: chloroplast jest ok. 50 razy mniejszy od komórki miękiszu.
Barwniki fotosyntetyczne
Światło słoneczne składa się z fal o różnej długości. Barwnik pochłania tylko niektóre z nich, a resztę odbija lub przepuszcza. Wykres zależności pochłaniania od długości fali to widmo absorpcji.
Chlorofil a jest barwnikiem głównym i jako jedyny uczestniczy bezpośrednio w reakcjach fotochemicznych. Chlorofil b i karotenoidy (żółte i pomarańczowe karoteny oraz ksantofile) to barwniki pomocnicze: łapią światło, którego chlorofil a nie wykorzystuje, i przekazują jego energię dalej. Karotenoidy chronią też chlorofil przed nadmiarem światła.
Krzywe są uproszczone i służą do nauki, nie do pomiarów. Widmo działania pokazuje, jak intensywnie przebiega fotosynteza przy danej barwie światła.
Chlorofile najsłabiej pochłaniają zieleń (ok. 500–570 nm), więc ją odbijają i przepuszczają. Dlatego widzimy zielone liście.
Chlorofile pochłaniają najmocniej światło niebieskofioletowe (ok. 430–450 nm) i czerwone (ok. 640–680 nm). W tych barwach fotosynteza jest najintensywniejsza.
Gdy chlorofil się rozkłada, wychodzą na wierzch karotenoidy, które były w liściu cały czas. Stąd żółte i pomarańczowe jesienne liście.
Fotosystemy Rozszerzenie
Barwniki w błonach tylakoidów są ułożone w fotosystemy. Każdy ma kompleks antenowy (setki cząsteczek barwników zbierających światło) i centrum reakcji z parą specjalną chlorofilu a. Energia fotonu przechodzi przez antenę do centrum, gdzie wzbudzony elektron zostaje oddany akceptorowi.
| Cecha | Fotosystem II (PSII) | Fotosystem I (PSI) |
|---|---|---|
| Para specjalna | P680 (maksimum pochłaniania ok. 680 nm) | P700 (maksimum ok. 700 nm) |
| Kolejność w procesie | Pierwszy (nazwy pochodzą od kolejności odkrycia) | Drugi |
| Skąd bierze elektrony | Z fotolizy wody | Z plastocyjaniny (od PSII) |
| Dokąd oddaje elektrony | Do łańcucha transportu elektronów (plastochinon) | Do ferredoksyny, a potem NADP⁺ |
Faza jasna
Faza jasna (zależna od światła, reakcje fotochemiczne) zachodzi w błonach tylakoidów. Światło zamienia się tu na energię chemiczną zmagazynowaną w ATP i NADPH. Przy okazji woda jest rozkładana i wydziela się tlen.
Poniżej masz uproszczony schemat błony tylakoidu. Przejdź go krok po kroku: elektrony płyną od wody do NADPH, a w tym czasie protony budują gradient, który napędza syntezę ATP.
Bilans fazy jasnej
- światła (fotonów)
- wody (H₂O)
- ADP + Pi oraz NADP⁺
- ATP (energia)
- NADPH (elektrony i wodór)
- O₂ (produkt uboczny)
W błonach tylakoidów chloroplastu. Fotosystemy, łańcuch transportu elektronów i syntaza ATP są wbudowane w błonę.
Oprócz drogi niecyklicznej (H₂O → PSII → PSI → NADPH) istnieje droga cykliczna: elektrony z PSI wracają do cyt b₆f i znów napędzają pompę protonową. Powstaje wtedy tylko ATP, bez NADPH i bez O₂. Cykl Calvina potrzebuje więcej ATP niż NADPH, więc ta droga uzupełnia niedobór ATP.
Cykl Calvina
Cykl Calvina (Calvina-Bensona), czyli faza ciemna, zachodzi w stromie chloroplastu. Używa ATP i NADPH z fazy jasnej, żeby związać CO₂ i zbudować cukier. Cykl ma trzy etapy: karboksylację, redukcję i regenerację akceptora.
Rachunek atomów węgla: trzy obroty cyklu
| Etap | Cząsteczki | Atomy C |
|---|---|---|
| Wejście | 3 CO₂ + 3 RuBP | 3 + 15 = 18 |
| Po karboksylacji | 6 × 3-PGA | 18 |
| Po redukcji | 6 × G3P | 18 |
| Wyjście z cyklu | 1 × G3P | 3 (zysk netto) |
| Regeneracja | 5 × G3P → 3 × RuBP | 15 (wracają do cyklu) |
Na jedną związaną cząsteczkę CO₂ cykl zużywa 3 ATP i 2 NADPH. Na jedną cząsteczkę glukozy potrzeba 6 CO₂, czyli 18 ATP i 12 NADPH. G3P to cukier trójwęglowy, więc z dwóch G3P powstaje glukoza.
Co dalej z G3P?
Z G3P powstaje glukoza. Sacharoza jest główną formą transportu cukrów w łyku do innych części rośliny.
Zapas gromadzony w chloroplastach (skrobia asymilacyjna). W nocy jest rozkładana na cukry proste.
Celuloza (ściany komórkowe), tłuszcze, aminokwasy i białka (po dodaniu azotu z gleby), nukleotydy.
Rośliny C3, C4 i CAM
Enzym RuBisCO ma wadę: oprócz CO₂ potrafi przyłączać też tlen. Gdy tlenu jest dużo, a CO₂ mało (upał, zamknięte szparki), zachodzi fotooddychanie. Zużywa ono energię i uwalnia CO₂, a nie daje ATP ani cukru, więc obniża wydajność fotosyntezy. Niektóre rośliny wykształciły sposoby, żeby go uniknąć.
| Cecha | Rośliny C3 | Rośliny C4 | Rośliny CAM |
|---|---|---|---|
| Przykłady | pszenica, ryż, ziemniak, fasola, większość drzew strefy umiarkowanej | kukurydza, trzcina cukrowa, proso, sorgo | kaktusy, agawy, gruboszowate (np. kalanchoe), ananas |
| Pierwszy trwały produkt wiązania CO₂ | 3-PGA (3 C) | szczawiooctan (4 C), potem jabłczan | kwas jabłkowy (4 C), w nocy |
| Pierwszy enzym wiążący CO₂ | RuBisCO | karboksylaza PEP, potem RuBisCO | karboksylaza PEP (noc), RuBisCO (dzień) |
| Rozdzielenie etapów | brak, wszystko w jednej komórce | w przestrzeni: komórki miękiszu → komórki pochwy okołowiązkowej | w czasie: noc (wiązanie CO₂) → dzień (cykl Calvina) |
| Szparki otwarte | w dzień | w dzień | głównie w nocy |
| Fotooddychanie | wyraźne, zwłaszcza w upale | prawie brak | niewielkie |
| Zużycie wody | duże | mniejsze | bardzo małe |
| Siedlisko | klimat umiarkowany | gorący, słoneczny | pustynie, miejsca suche, epifity |
Rośliny C3 i C4 pracują w dzień. Roślina CAM otwiera szparki w nocy, gdy jest chłodniej i mniej wody paruje, magazynuje CO₂ jako kwas jabłkowy, a w dzień przy zamkniętych szparkach zużywa go w cyklu Calvina.
Karboksylaza PEP wiąże CO₂ w komórkach miękiszu i nie reaguje z tlenem. Powstały jabłczan wędruje do komórek pochwy okołowiązkowej, gdzie uwalnia CO₂. Wokół RuBisCO jest go dużo, więc fotooddychanie zanika. Cena: dodatkowy ATP na każdy CO₂.
Szparki otwierają się w nocy. CO₂ jest wiązany do kwasu jabłkowego i magazynowany w wakuoli. W dzień kwas się rozkłada i uwalnia CO₂ do cyklu Calvina. Roślina oszczędza wodę, ale rośnie wolno.
Tak fotosyntetyzuje większość roślin. Nazwa pochodzi od 3-węglowego pierwszego produktu (3-PGA). W chłodnym i wilgotnym klimacie jest wystarczająco wydajny.
Czynniki wpływające na fotosyntezę
Intensywność fotosyntezy mierzy się ilością wydzielonego O₂ albo pobranego CO₂ w jednostce czasu. Wpływają na nią czynniki zewnętrzne (światło, CO₂, temperatura, woda) i wewnętrzne (ilość chlorofilu, budowa liścia, wiek).
Obowiązuje zasada czynnika ograniczającego (Blackmana): tempo całego procesu wyznacza ten czynnik, którego jest najmniej w stosunku do potrzeb. Zwiększanie pozostałych nic nie da. Sprawdź to w symulatorze.
Model jest poglądowy: pokazuje kształt zależności, a nie wyniki pomiarów konkretnej rośliny. Przyjęto stałe oddychanie równe 10 % maksymalnej fotosyntezy. Temperatura działa przede wszystkim na enzymy cyklu Calvina, więc przy małym świetle prawie nic nie zmienia.
- Natężenie: najpierw wzrost niemal proporcjonalny, potem plateau (nasycenie).
- Barwa: najlepsze jest światło czerwone i niebieskie, najgorsze zielone.
- Zbyt silne światło może uszkadzać aparat fotosyntetyczny (fotoinhibicja).
- Wzrost stężenia zwiększa fotosyntezę do pewnego poziomu, potem plateau.
- Dlatego w szklarniach czasem dodaje się CO₂.
- Zamknięcie szparek (np. przy suszy) obniża stężenie CO₂ w liściu.
- Wpływa na enzymy cyklu Calvina: wzrost do optimum, potem spadek.
- Powyżej ok. 40 °C enzymy ulegają denaturacji.
- Faza fotochemiczna jest od temperatury prawie niezależna.
- Niedobór wody zamyka szparki, więc spada dopływ CO₂.
- Brak magnezu (składnik chlorofilu), żelaza lub azotu powoduje bladość liści (chlorozę).
- Pył i zanieczyszczenia osłabiają dopływ światła i gazów.
To natężenie światła, przy którym ilość O₂ wytwarzanego w fotosyntezie równa się ilości O₂ zużywanego w oddychaniu (bilans netto = 0). Poniżej niego roślina więcej zużywa, niż wytwarza. Rośliny cieniolubne mają punkt kompensacyjny przy mniejszym natężeniu światła niż światłolubne. Na wykresie powyżej znajdziesz go tam, gdzie krzywa przecina zero.
Doświadczenia z fotosyntezy
Na sprawdzianach i egzaminach często trzeba opisać doświadczenie albo wyciągnąć wniosek z jego wyniku. Rozwiń kolejne zestawy i zwróć uwagę na próbę kontrolną.
Doświadczeń z etanolem, rozpuszczalnikami lub zasadami nie wykonuje się samodzielnie w domu. Rób je tylko w pracowni, w okularach ochronnych i pod opieką nauczyciela. Etanol nigdy nie może być ogrzewany nad otwartym płomieniem.
Ile pęcherzyków? Światło a tempo fotosyntezy
Pracujcie w grupach po 3–4 osoby. Wykonajcie doświadczenie z moczarką, wpiszcie wyniki do tabeli i wyciągnijcie wnioski. Nie macie moczarki? Kliknij „Wstaw przykładowe dane” i przejdź od razu do pytań.
- Przygotuj zestaw: pęd moczarki w zlewce z wodą i odrobiną wodorowęglanu sodu (źródło CO₂), przeciętym końcem do góry.
- Ustaw lampę LED 10 cm od zlewki. Poczekaj 2 minuty, a potem policz pęcherzyki w ciągu minuty. Zrób trzy próby.
- Powtórz dla 20, 30 i 40 cm. Pilnuj, żeby zmieniała się tylko odległość.
- Wpisz wyniki do tabeli. Średnie i wykres liczą się same.
- Odpowiedz na pytania pod wykresem i pokaż wynik nauczycielowi.
| Odległość lampy | Próba 1 | Próba 2 | Próba 3 | Średnia |
|---|
Wpisz wyniki, a wykres narysuje się sam.
Pytania do wyników 6 pytań
Dla chętnych: zaprojektuj własne doświadczenie
Zbadaj, czy ilość CO₂ wpływa na tempo fotosyntezy. Uzupełnij plan (przyda się do wydruku).
Wydzielanie tlenu przez moczarkę kanadyjską
Problem badawczy
Czy intensywność fotosyntezy zależy od natężenia światła?Przebieg
- Pęd moczarki (Elodea canadensis) umieść w zlewce z wodą z dodatkiem wodorowęglanu sodu (źródło CO₂), przeciętym końcem do góry.
- Ustaw lampę LED 10 cm od naczynia. Po 2 minutach adaptacji policz pęcherzyki gazu wydzielane w ciągu minuty (trzy powtórzenia).
- Powtórz dla odległości 20, 30 i 40 cm.
- Próba kontrolna: ten sam układ w ciemności albo ten sam układ bez rośliny.
Zmienne
Niezależna: odległość lampy (natężenie światła). Zależna: liczba pęcherzyków na minutę. Stałe: ten sam pęd, ilość wodorowęglanu, temperatura wody.Wynik i wniosek
Im bliżej lampy, tym więcej pęcherzyków, aż do poziomu nasycenia. Gaz można zebrać w probówce i sprawdzić tlącym się łuczywkiem: rozżarzy się, bo to tlen. Lampa żarowa podgrzewa wodę, więc użyj LED albo ekranu z wody.Skrobia w liściu (próba Sachsa)
Problem badawczy
Czy do powstania skrobi w liściu potrzebne jest światło?Przebieg
- Roślinę (np. pelargonię) trzymaj 1–2 doby w ciemności, żeby zużyła skrobię.
- Część liścia zakryj folią aluminiową lub czarnym papierem i wystaw roślinę na światło na kilka godzin.
- Zerwij liść i zanurz na minutę we wrzątku (uśmierca komórki i rozluźnia kutikulę).
- Odbarw liść w gorącym etanolu, ogrzewanym wyłącznie w łaźni wodnej.
- Spłucz wodą i zalej płynem Lugola (roztwór jodu w jodku potasu).
Wynik i wniosek
Odsłonięta część liścia zabarwia się na granatowo (jod barwi skrobię), zasłonięta pozostaje żółtobrązowa. Skrobia powstała tylko tam, gdzie padało światło. Próba kontrolna: liść bez osłony. Wariant z liściem pstrym: białe fragmenty bez chlorofilu nie zabarwiają się, więc chlorofil jest potrzebny.Czy potrzebny jest dwutlenek węgla?
Problem badawczy
Czy do fotosyntezy konieczny jest CO₂?Przebieg
- Dwie rośliny po odskrobieniu umieść pod osobnymi szczelnymi kloszami.
- Pod pierwszym postaw naczynie z roztworem zasady (pochłania CO₂), pod drugim naczynie z wodą (próba kontrolna). Zasadę dozuje nauczyciel.
- Po kilku godzinach na świetle wykonaj próbę skrobi w liściach z obu kloszy.
Wynik i wniosek
Liść z klosza bez CO₂ nie zawiera skrobi, a z próby kontrolnej zabarwia się na granatowo. Bez CO₂ fotosynteza nie przebiega. Jedyną zmienną jest obecność CO₂.Chromatografia barwników roślinnych
Cel
Rozdzielić barwniki liścia i pokazać, że zielony liść zawiera ich kilka.Przebieg
- Rozetrzyj liście szpinaku z odrobiną piasku w acetonie lub etanolu i odsącz ekstrakt.
- Nanieś ekstrakt cienką linią na pasek bibuły chromatograficznej, 2 cm od brzegu, kilka razy, za każdym razem go osuszając.
- Zanurz koniec paska w fazie ruchomej (np. eter naftowy z acetonem 9:1), tak żeby linia startu była nad cieczą.
- Gdy czoło rozpuszczalnika dojdzie blisko góry, wyjmij pasek i zaznacz je ołówkiem.
Wynik
Od góry (od barwników wędrujących najdalej): karoteny (pomarańczowe), ksantofile (żółte), chlorofil a (niebieskozielony), chlorofil b (żółtozielony). Barwniki różnie rozpuszczają się w fazie ruchomej i różnie przylegają do bibuły, więc wędrują z różną szybkością. Rozpuszczalniki są łatwopalne i szkodliwe: tylko w pracowni z wentylacją.Doświadczenie Engelmanna: które światło jest najlepsze?
Opis
Nitkę Spirogyra (glon z długim spiralnym chloroplastem) umieszczono w kropli wody z bakteriami tlenowymi i oświetlono światłem rozszczepionym przez pryzmat. Bakterie potrzebują tlenu, więc gromadzą się tam, gdzie wydziela się go najwięcej.Wynik i wniosek
Bakterie skupiły się w obszarach oświetlonych światłem czerwonym i niebieskim, a mało ich było w zielonym. Fotosynteza jest najintensywniejsza w tych barwach, czyli tam, gdzie chlorofile pochłaniają najwięcej światła. Tak wyznaczono widmo działania.Jak opisać doświadczenie (schemat na egzamin)
- Problem badawczy jako pytanie, np. „Czy światło jest potrzebne do powstania skrobi?”.
- Hipoteza jako zdanie twierdzące, które da się obalić.
- Zmienna niezależna (to, co zmieniasz) i zależna (to, co mierzysz). Zmieniaj tylko jedną rzecz naraz.
- Próba kontrolna (bez badanego czynnika) i próba badawcza (z nim). Wszystkie inne warunki jednakowe.
- Wynik opisany tym, co zobaczono, bez interpretacji.
- Wniosek odpowiadający na problem badawczy, oparty tylko na wyniku.
Znaczenie fotosyntezy
Fotosynteza uzupełnia tlen w atmosferze i wodzie. Według szacunków około połowy produkcji tlenu pochodzi z organizmów wodnych, głównie fitoplanktonu.
Producenci tworzą materię organiczną, którą wykorzystują konsumenci i destruenci. Prawie wszystkie łańcuchy pokarmowe zaczynają się od fotosyntezy.
Fotosynteza wiąże CO₂ z atmosfery, a oddychanie i spalanie go uwalnia. Lasy i oceany pochłaniają dużo CO₂, co wpływa na klimat.
Węgiel, ropa i gaz powstały ze szczątków dawnych organizmów. To zmagazynowana energia słoneczna sprzed milionów lat.
Tlen z fotosyntezy tworzył w górnej atmosferze ozon, który osłania życie przed promieniowaniem UV. Dzięki temu życie mogło wyjść na ląd.
W praktyce w biomasie zostaje zmagazynowane tylko ok. 1–2 % energii światła padającego na roślinę. Reszta jest odbijana, rozpraszana jako ciepło lub nieużywana.
Fotosynteza a oddychanie tlenowe
| Cecha | Fotosynteza | Oddychanie tlenowe |
|---|---|---|
| Typ procesu | anabolizm (synteza), endoenergetyczny | katabolizm (rozkład), egzoenergetyczny |
| Substraty | CO₂, H₂O, energia światła | glukoza, O₂ |
| Produkty | glukoza, O₂ | CO₂, H₂O, ATP (energia) |
| Miejsce u eukariontów | chloroplasty | cytozol i mitochondria |
| Kiedy | tylko gdy jest światło | cały czas, dzień i noc |
| Kto | rośliny, glony, sinice, niektóre bakterie | prawie wszystkie organizmy, także rośliny |
| Energia | światło → energia wiązań w cukrze | energia z cukru → ATP |
Rośliny nie „oddychają w nocy, a fotosyntetyzują w dzień”. Oddychają cały czas, a fotosynteza dochodzi do tego w dzień. Gdy fotosynteza jest silniejsza od oddychania, roślina netto pobiera CO₂ i wydziela O₂.
Nie tylko rośliny
Purpurowe i zielone bakterie fotosyntetyzujące używają światła, ale zamiast wody rozkładają np. siarkowodór (H₂S). Nie wydzielają tlenu. To fotosynteza anoksygeniczna.
Niektóre bakterie wytwarzają związki organiczne, wykorzystując energię reakcji chemicznych (np. utleniania siarkowodoru), a nie światła. Żyją m.in. przy kominach hydrotermalnych.
Historia odkryć
- XVII w.Jan Baptysta van Helmont
Posadził wierzbę w odważonej ziemi i przez 5 lat ją podlewał. Drzewko urosło o ok. 75 kg, a ziemia straciła tylko kilkadziesiąt gramów. Wniosek, że roślina rośnie dzięki wodzie, był połowicznie błędny: pominął CO₂.
- 1771Joseph Priestley
Mięta w zamkniętym naczyniu „odnawiała” powietrze, w którym wcześniej zgasła świeca. Roślina zmienia skład powietrza.
- 1779Jan Ingenhousz
Wykazał, że rośliny wydzielają tlen tylko na świetle i tylko zielonymi częściami.
- 1804Nicolas-Théodore de Saussure
Pokazał ilościowo, że w przyroście masy roślin uczestniczą zarówno CO₂, jak i woda.
- 1864Julius Sachs
Wykazał, że w świetle w chloroplastach powstaje skrobia (próba z jodem).
- 1882Theodor Engelmann
Doświadczenie z Spirogyra i bakteriami tlenowymi: wyznaczył widmo działania fotosyntezy.
- 1937Robert Hill
Wyizolowane chloroplasty wydzielały tlen w świetle, gdy dodano akceptor elektronów, nawet bez CO₂. Faza świetlna może zachodzić osobno.
- 1941Samuel Ruben i Martin Kamen
Woda znakowana izotopem ¹⁸O dała tlen znakowany ¹⁸O. Dowód, że O₂ pochodzi z wody.
- 1950–1957Melvin Calvin, Andrew Benson, James Bassham
Z użyciem radioaktywnego węgla ¹⁴C i glonu Chlorella prześledzili drogę węgla w cyklu, który nazwano ich imieniem. Calvin dostał za to Nagrodę Nobla w 1961 r.
- 1954Daniel Arnon
Wykazał, że chloroplasty w świetle wytwarzają ATP (fotofosforylacja).
- 1966Marshall Hatch i Roger Slack
Opisali szlak C4 u trzciny cukrowej.
Skąd się wzięły chloroplasty
Pierwsze organizmy produkujące tlen to sinice. Ok. 2,4 mld lat temu ich fotosynteza podniosła stężenie tlenu w atmosferze (wielkie utlenienie), co zmieniło warunki życia na Ziemi. Według teorii endosymbiozy chloroplasty pochodzą od sinic, które zostały pochłonięte przez większą komórkę i zostały w niej na stałe. Świadczą o tym: dwie błony otaczające chloroplast, własne kolisty DNA, rybosomy podobne do bakteryjnych i namnażanie się przez podział.
Ciekawostka: ślimak morski Elysia chlorotica zjada glony i przez miesiące zatrzymuje ich chloroplasty w komórkach własnego ciała, a one nadal fotosyntetyzują.
Ściąga: 10 rzeczy do zapamiętania
- Równanie: 6 CO₂ + 6 H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6 O₂ (światło, chlorofil). Proces anaboliczny i endoenergetyczny.
- Dwie fazy: jasna (błony tylakoidów) i cykl Calvina (stroma).
- Faza jasna: światło + H₂O → ATP + NADPH + O₂. Tlen pochodzi z wody (fotoliza).
- Cykl Calvina: CO₂ + RuBP → 2 × 3-PGA (RuBisCO) → G3P (zużywa ATP i NADPH) → regeneracja RuBP.
- Rachunek: 3 CO₂ → 1 G3P. 6 CO₂ → 1 glukoza, kosztem 18 ATP i 12 NADPH.
- Barwniki: chlorofil a (główny), chlorofil b i karotenoidy (pomocnicze). Pochłaniają niebieskofioletowe i czerwone światło, odbijają zielone.
- Czynniki: światło, CO₂, temperatura, woda. Ogranicza ten, którego jest najmniej (zasada Blackmana).
- Punkt kompensacyjny: fotosynteza równa się oddychaniu, bilans netto zero.
- C4 i CAM: C4 (kukurydza) rozdziela etapy w przestrzeni, CAM (kaktus) w czasie. Oba ograniczają fotooddychanie i straty wody.
- Doświadczenia: zawsze próba kontrolna i jedna zmienna naraz. Skrobię wykrywa płyn Lugola (granatowy kolor).
Faza jasna kontra cykl Calvina
| Cecha | Faza jasna | Cykl Calvina |
|---|---|---|
| Miejsce | błony tylakoidów | stroma |
| Potrzebuje światła | tak, bezpośrednio | nie bezpośrednio, ale potrzebuje ATP i NADPH |
| Substraty | H₂O, ADP + Pi, NADP⁺, światło | CO₂, RuBP, ATP, NADPH |
| Produkty | ATP, NADPH, O₂ | G3P (cukier), ADP + Pi, NADP⁺ |
| Rodzaj reakcji | fotochemiczne, transport elektronów | enzymatyczne (RuBisCO i inne) |
| Zależność od temperatury | mała | duża |
Słowniczek
W trybie fiszek definicje są rozmyte. Spróbuj je przypomnieć, potem kliknij kartę, żeby sprawdzić.
Nic nie znaleziono. Spróbuj innego słowa.
O tej stronie
Made by Bartosz K (DrQwerciaki) with love
Pomoc do nauki dla klasy 1, przygotowana na podstawie typowego zakresu biologii w szkole ponadpodstawowej. Fragmenty oznaczone Rozszerzenie wykraczają poza poziom podstawowy. Jeśli coś różni się od Twojego podręcznika albo poleceń nauczyciela, obowiązuje nauczyciel.
Wszystkie diagramy są uproszczone i narysowane na potrzeby tej strony. Widma pochłaniania i wykresy czynników są poglądowe.