drqwerciak.pl
BIOLOGIA · KLASA 1

Fotosynteza

Wszystko o fotosyntezie w jednym miejscu: gdzie zachodzi, jak działa faza jasna i cykl Calvina, czym różnią się rośliny C3, C4 i CAM, od czego zależy i jak ją zbadać w szkole. Na końcu masz quiz i ściągę przed sprawdzianem.

film z lektorem · 5 min ok. 40 min nauki interaktywne diagramy quiz z 16 pytań model 3D komórki film pionowy na telefon
Równanie ogólne
6 CO₂ + 12 H₂O światło, chlorofil C₆H₁₂O₆ + 6 O₂ + 6 H₂O

Po skróceniu 6 H₂O po obu stronach dostajesz wersję z podręcznika: 6 CO₂ + 6 H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6 O₂. Wersja z 12 cząsteczkami wody pokazuje, że cały wydzielony tlen pochodzi z wody, a woda powstaje też w cyklu Calvina.

WYKŁAD WIDEO

Fotosynteza w 5 minut

Animowany wykład z lektorem: od budowy chloroplastu, przez fazę jasną i cykl Calvina, po czynniki i znaczenie. Napisy pojawiają się na ekranie razem z głosem, więc film da się oglądać także bez dźwięku, np. w szkole. Kliknij rozdział, żeby przeskoczyć do wybranego miejsca.

Na telefonie film sam wybiera układ pionowy. Napisy podświetlają czytane słowo, a omawiane elementy rozbłyskują na ekranie.
Transkrypcja filmu (cały tekst lektora)

1. Wstęp

Witaj! W tym wykładzie przejdziemy przez fotosyntezę krok po kroku.

2. Czym jest fotosynteza

Fotosynteza to proces, w którym organizmy samożywne zamieniają energię światła na energię wiązań chemicznych. Robią to rośliny, glony, sinice i niektóre bakterie. U roślin proces zachodzi w chloroplastach, a światło pochłania chlorofil. Z CO₂ i wody powstaje cukier, a produktem ubocznym jest tlen. Wiemy, że cały ten tlen pochodzi z wody.

3. Gdzie zachodzi

Liść jest zbudowany tak, żeby łapać światło i wpuszczać gazy przez szparki. Najwięcej chloroplastów mają komórki miękiszu palisadowego, tuż pod powierzchnią, gdzie jest najwięcej światła. Przybliżamy jedną komórkę: pracują w niej chloroplasty. Mają dwie błony i system spłaszczonych woreczków, czyli tylakoidów. Faza jasna zachodzi w błonach tylakoidów, a cykl Calvina w stromie.

4. Barwniki

Światło słoneczne to fale o różnej długości. Barwnik pochłania tylko niektóre z nich. Chlorofil a pochłania najmocniej światło niebieskofioletowe i czerwone. To główny barwnik fotosyntezy. Chlorofil b i karotenoidy to barwniki pomocnicze: łapią inne fale i chronią chlorofil przed nadmiarem światła. Zielone światło jest odbijane, dlatego liście są zielone. Fotosynteza jest najintensywniejsza w świetle czerwonym i niebieskim.

5. Dwie fazy

Fotosynteza ma dwa etapy, które współpracują. Faza jasna, w błonach tylakoidów, zamienia światło i wodę na ATP, NADPH i tlen. Cykl Calvina, w stromie, używa ATP i NADPH, żeby związać CO₂. „Faza ciemna” nie zachodzi w nocy: potrzebuje ATP i NADPH z fazy jasnej.

6. Faza jasna

Faza jasna zachodzi w błonie tylakoidu. Są w niej fotosystemy, przenośniki elektronów i syntaza ATP. 1. Foton pobudza fotosystem II. Elektron chlorofilu P680 zostaje wzbudzony. 2. Fotoliza wody: 2 H₂O → 4 H⁺ + 4 e⁻ + O₂. Elektrony uzupełniają PSII, a tlen się wydziela. 3. Elektrony płyną łańcuchem: PQ → b₆f → PC. Kompleks b₆f pompuje H⁺ ze stromy do lumen. 4. Fotosystem I: drugi foton, ferredoksyna i reduktaza. NADP⁺ + 2 e⁻ + H⁺ → NADPH. 5. Protony wracają przez syntazę ATP: ADP + Pi → ATP. Efekt fazy jasnej: ATP + NADPH + O₂.

7. Cykl Calvina

Cykl Calvina zachodzi w stromie chloroplastu. Ma trzy etapy: karboksylację, redukcję i regenerację. 1. Karboksylacja: RuBisCO przyłącza CO₂ do RuBP. 3 CO₂ i 3 RuBP (18 atomów C) dają 6 cząsteczek 3-PGA. 2. Redukcja: ATP i NADPH zamieniają 3-PGA w G3P. Zużyte ADP i NADP⁺ wracają do fazy jasnej. 3. Regeneracja: z 5 G3P powstają 3 RuBP, kosztem ATP. Jeden G3P wychodzi z cyklu: to zysk netto. Do jednej glukozy potrzeba 6 obrotów cyklu, czyli 6 CO₂. Kosztuje to 18 ATP i 12 NADPH.

8. C3, C4 i CAM

Enzym RuBisCO czasem wiąże tlen zamiast CO₂. To fotooddychanie: obniża wydajność fotosyntezy. C3 to większość roślin, np. pszenica i ziemniak. C4, np. kukurydza, rozdziela etapy w przestrzeni: dwa typy komórek. CAM, np. kaktusy: szparki otwarte w nocy. CO₂ jest magazynowany jako kwas jabłkowy, a w dzień zużywany. C4 i CAM ograniczają fotooddychanie i straty wody.

9. Czynniki

Intensywność fotosyntezy zależy od światła, CO₂, temperatury i wody. Przy małej ilości CO₂ wykres przestaje rosnąć: światło nie jest już czynnikiem ograniczającym. Gdy dodamy CO₂, plateau jest wyższe. Zawsze ogranicza ten czynnik, którego jest najmniej. Punkt kompensacyjny to natężenie światła, przy którym fotosynteza równa się oddychaniu (bilans netto = 0).

10. Znaczenie

Fotosynteza dostarcza tlen i materię organiczną. Jest podstawą prawie wszystkich łańcuchów pokarmowych. Wpływa na obieg węgla i klimat. Paliwa kopalne to dawna energia słoneczna.

11. Podsumowanie

Podsumowanie: równanie, dwie fazy i skąd bierze się tlen. Cykl Calvina potrzebuje ATP i NADPH z fazy jasnej. Tempo wyznacza czynnik, którego jest najmniej. Dziękuję za uwagę. Sprawdź się w quizie pod filmem.

SPRAWDŹ SIĘ

Quiz: 16 pytań

Sprawdź, ile zapamiętałeś z filmu. Pytania są w losowej kolejności. Po każdej odpowiedzi zobaczysz wyjaśnienie, a na końcu listę tematów do powtórki.

PODSTAWY

Czym jest fotosynteza

Fotosynteza to proces, w którym organizmy samożywne (autotroficzne) zamieniają energię światła na energię wiązań chemicznych. Z prostych związków nieorganicznych, czyli dwutlenku węgla i wody, budują związki organiczne, przede wszystkim cukry. Produktem ubocznym jest tlen.

Robią to rośliny, glony, sinice i niektóre bakterie. W komórkach roślin i glonów proces zachodzi w chloroplastach, a energię światła pochłania zielony barwnik, chlorofil. Jest to proces anaboliczny (synteza) i endoenergetyczny (pochłania energię).

Mapa całego procesuPrzesuń palcem w bok, jeśli diagram jest szerszy niż ekran.
światło FAZA JASNA zależna od światła błony tylakoidów fotoliza wody transport elektronów synteza ATP i NADPH CYKL CALVINA faza ciemna stroma chloroplastu wiązanie CO₂ (RuBisCO) redukcja do G3P regeneracja RuBP ATP NADPH ADP, Pi, NADP⁺ H₂O CO₂ O₂ cukry G3P → glukoza

Faza jasna zamienia światło i wodę na ATP, NADPH i tlen. Cykl Calvina używa ATP i NADPH, żeby z CO₂ zbudować cukier. Zużyte ADP, Pi i NADP⁺ wracają do fazy jasnej.

Mity i fakty

Mit
Tlen wydzielany przy fotosyntezie pochodzi z CO₂.

Fakt: pochodzi z wody. Woda jest rozkładana w fotolizie, a atomy tlenu z CO₂ trafiają do cukru i do wody powstającej w cyklu Calvina.

Mit
Faza ciemna zachodzi w nocy.

Fakt: zachodzi w dzień, bo potrzebuje ATP i NADPH z fazy jasnej. „Ciemna” znaczy tylko, że sam cykl Calvina nie pochłania fotonów.

Mit
Rośliny oddychają w nocy, a w dzień tylko fotosyntetyzują.

Fakt: oddychają całą dobę. W dzień, przy dobrym świetle, fotosynteza przeważa, więc roślina netto pobiera CO₂.

Mit
Roślina rośnie, bo „je” glebę.

Fakt: większość suchej masy to węgiel z CO₂, związany w fotosyntezie. Z gleby pochodzi woda i sole mineralne.

GDZIE ZACHODZI

Od liścia do chloroplastu

Fotosynteza dzieje się w kilku skalach naraz. Liść jest zbudowany tak, żeby łapać światło i wpuszczać gazy, a w komórkach miękiszu pracują chloroplasty. Kliknij części modelu, żeby zobaczyć, za co odpowiadają.

Kliknij element albo wybierz go z listy.
Skala 1
Liść

Płaski i cienki, żeby światło docierało do wnętrza. Szparki wpuszczają CO₂, żyłki dowożą wodę i odbierają cukry.

Skala 2
Komórka miękiszu

Ma kilkadziesiąt chloroplastów, wielką wakuolę i cienką warstwę cytoplazmy przy ścianie komórkowej.

Skala 3
Chloroplast

Organellum o długości kilku mikrometrów, z dwiema błonami i systemem tylakoidów w stromie.

Zapamiętaj

Faza jasna: błony tylakoidów. Cykl Calvina: stroma. Chloroplast ma własne DNA i rybosomy, co jest argumentem za pochodzeniem chloroplastów od sinic (teoria endosymbiozy).

MODEL 3D

Komórka i chloroplast w 3D

Obracaj model palcem lub myszką, przybliżaj dwoma palcami (na komputerze kółkiem z Ctrl) i dotykaj części, żeby dowiedzieć się, co robią. Wybierz chloroplast, żeby zajrzeć do środka.

przeciągnij, żeby obrócić

Model jest uproszczony i nie zachowuje skali: chloroplast jest ok. 50 razy mniejszy od komórki miękiszu.

POCHŁANIANIE ŚWIATŁA

Barwniki fotosyntetyczne

Światło słoneczne składa się z fal o różnej długości. Barwnik pochłania tylko niektóre z nich, a resztę odbija lub przepuszcza. Wykres zależności pochłaniania od długości fali to widmo absorpcji.

Chlorofil a jest barwnikiem głównym i jako jedyny uczestniczy bezpośrednio w reakcjach fotochemicznych. Chlorofil b i karotenoidy (żółte i pomarańczowe karoteny oraz ksantofile) to barwniki pomocnicze: łapią światło, którego chlorofil a nie wykorzystuje, i przekazują jego energię dalej. Karotenoidy chronią też chlorofil przed nadmiarem światła.

Przesuń kursor (lub dotknij wykresu), żeby odczytać długość fali i pochłanianie.

Krzywe są uproszczone i służą do nauki, nie do pomiarów. Widmo działania pokazuje, jak intensywnie przebiega fotosynteza przy danej barwie światła.

Dlaczego liść jest zielony

Chlorofile najsłabiej pochłaniają zieleń (ok. 500–570 nm), więc ją odbijają i przepuszczają. Dlatego widzimy zielone liście.

Dwa maksima

Chlorofile pochłaniają najmocniej światło niebieskofioletowe (ok. 430–450 nm) i czerwone (ok. 640–680 nm). W tych barwach fotosynteza jest najintensywniejsza.

Jesienią

Gdy chlorofil się rozkłada, wychodzą na wierzch karotenoidy, które były w liściu cały czas. Stąd żółte i pomarańczowe jesienne liście.

Fotosystemy Rozszerzenie

Barwniki w błonach tylakoidów są ułożone w fotosystemy. Każdy ma kompleks antenowy (setki cząsteczek barwników zbierających światło) i centrum reakcji z parą specjalną chlorofilu a. Energia fotonu przechodzi przez antenę do centrum, gdzie wzbudzony elektron zostaje oddany akceptorowi.

CechaFotosystem II (PSII)Fotosystem I (PSI)
Para specjalnaP680 (maksimum pochłaniania ok. 680 nm)P700 (maksimum ok. 700 nm)
Kolejność w procesiePierwszy (nazwy pochodzą od kolejności odkrycia)Drugi
Skąd bierze elektronyZ fotolizy wodyZ plastocyjaniny (od PSII)
Dokąd oddaje elektronyDo łańcucha transportu elektronów (plastochinon)Do ferredoksyny, a potem NADP⁺
ETAP 1 · BŁONY TYLAKOIDÓW

Faza jasna

Faza jasna (zależna od światła, reakcje fotochemiczne) zachodzi w błonach tylakoidów. Światło zamienia się tu na energię chemiczną zmagazynowaną w ATP i NADPH. Przy okazji woda jest rozkładana i wydziela się tlen.

Poniżej masz uproszczony schemat błony tylakoidu. Przejdź go krok po kroku: elektrony płyną od wody do NADPH, a w tym czasie protony budują gradient, który napędza syntezę ATP.

STROMA BŁONA TYLAKOIDU LUMEN (wnętrze tylakoidu) Legenda: foton · elektrony e⁻ · protony H⁺ PSII P680 foton 2 H₂O → 4 H⁺ + 4 e⁻ + O₂ O₂ PQ plastochinon cyt b₆f PC plastocyjanina H⁺ ze stromy H⁺ do lumen PSI P700 foton Fd ferredoksyna reduktaza NADP⁺ NADPH ATP syntaza ATP H⁺ ADP + Pi → ATP dużo H⁺ w lumen (gradient protonowy)

Bilans fazy jasnej

Potrzebuje
  • światła (fotonów)
  • wody (H₂O)
  • ADP + Pi oraz NADP⁺
Wytwarza
  • ATP (energia)
  • NADPH (elektrony i wodór)
  • O₂ (produkt uboczny)
Gdzie

W błonach tylakoidów chloroplastu. Fotosystemy, łańcuch transportu elektronów i syntaza ATP są wbudowane w błonę.

Rozszerzenie · fotofosforylacja cykliczna

Oprócz drogi niecyklicznej (H₂O → PSII → PSI → NADPH) istnieje droga cykliczna: elektrony z PSI wracają do cyt b₆f i znów napędzają pompę protonową. Powstaje wtedy tylko ATP, bez NADPH i bez O₂. Cykl Calvina potrzebuje więcej ATP niż NADPH, więc ta droga uzupełnia niedobór ATP.

ETAP 2 · STROMA

Cykl Calvina

Cykl Calvina (Calvina-Bensona), czyli faza ciemna, zachodzi w stromie chloroplastu. Używa ATP i NADPH z fazy jasnej, żeby związać CO₂ i zbudować cukier. Cykl ma trzy etapy: karboksylację, redukcję i regenerację akceptora.

CYKL CALVINA stroma chloroplastu CO₂ 1 KARBOKSYLACJA enzym RuBisCO 2 × 3-PGA 3 C 2 REDUKCJA + ATP + NADPH → ADP + NADP⁺ G3P 3 C (PGAL) 1 G3P wychodzi z cyklu (na każde 3 związane CO₂) 3 REGENERACJA 5 G3P → 3 RuBP + ATP RuBP 5 C

Rachunek atomów węgla: trzy obroty cyklu

EtapCząsteczkiAtomy C
Wejście3 CO₂ + 3 RuBP3 + 15 = 18
Po karboksylacji6 × 3-PGA18
Po redukcji6 × G3P18
Wyjście z cyklu1 × G3P3 (zysk netto)
Regeneracja5 × G3P → 3 × RuBP15 (wracają do cyklu)
Kalkulator bilansuZmień liczbę związanych cząsteczek CO₂.

Na jedną związaną cząsteczkę CO₂ cykl zużywa 3 ATP i 2 NADPH. Na jedną cząsteczkę glukozy potrzeba 6 CO₂, czyli 18 ATP i 12 NADPH. G3P to cukier trójwęglowy, więc z dwóch G3P powstaje glukoza.

Co dalej z G3P?

Glukoza i sacharoza

Z G3P powstaje glukoza. Sacharoza jest główną formą transportu cukrów w łyku do innych części rośliny.

Skrobia

Zapas gromadzony w chloroplastach (skrobia asymilacyjna). W nocy jest rozkładana na cukry proste.

Inne związki

Celuloza (ściany komórkowe), tłuszcze, aminokwasy i białka (po dodaniu azotu z gleby), nukleotydy.

PRZYSTOSOWANIA Rozszerzenie

Rośliny C3, C4 i CAM

Enzym RuBisCO ma wadę: oprócz CO₂ potrafi przyłączać też tlen. Gdy tlenu jest dużo, a CO₂ mało (upał, zamknięte szparki), zachodzi fotooddychanie. Zużywa ono energię i uwalnia CO₂, a nie daje ATP ani cukru, więc obniża wydajność fotosyntezy. Niektóre rośliny wykształciły sposoby, żeby go uniknąć.

CechaRośliny C3Rośliny C4Rośliny CAM
Przykładypszenica, ryż, ziemniak, fasola, większość drzew strefy umiarkowanejkukurydza, trzcina cukrowa, proso, sorgokaktusy, agawy, gruboszowate (np. kalanchoe), ananas
Pierwszy trwały produkt wiązania CO₂3-PGA (3 C)szczawiooctan (4 C), potem jabłczankwas jabłkowy (4 C), w nocy
Pierwszy enzym wiążący CO₂RuBisCOkarboksylaza PEP, potem RuBisCOkarboksylaza PEP (noc), RuBisCO (dzień)
Rozdzielenie etapówbrak, wszystko w jednej komórcew przestrzeni: komórki miękiszu → komórki pochwy okołowiązkowejw czasie: noc (wiązanie CO₂) → dzień (cykl Calvina)
Szparki otwartew dzieńw dzieńgłównie w nocy
Fotooddychaniewyraźne, zwłaszcza w upaleprawie brakniewielkie
Zużycie wodydużemniejszebardzo małe
Siedliskoklimat umiarkowanygorący, słonecznypustynie, miejsca suche, epifity
Doba w roślinieKolorowe pasy pokazują, kiedy dana czynność zachodzi.

Rośliny C3 i C4 pracują w dzień. Roślina CAM otwiera szparki w nocy, gdy jest chłodniej i mniej wody paruje, magazynuje CO₂ jako kwas jabłkowy, a w dzień przy zamkniętych szparkach zużywa go w cyklu Calvina.

C4
Rozdzielenie w przestrzeni

Karboksylaza PEP wiąże CO₂ w komórkach miękiszu i nie reaguje z tlenem. Powstały jabłczan wędruje do komórek pochwy okołowiązkowej, gdzie uwalnia CO₂. Wokół RuBisCO jest go dużo, więc fotooddychanie zanika. Cena: dodatkowy ATP na każdy CO₂.

CAM
Rozdzielenie w czasie

Szparki otwierają się w nocy. CO₂ jest wiązany do kwasu jabłkowego i magazynowany w wakuoli. W dzień kwas się rozkłada i uwalnia CO₂ do cyklu Calvina. Roślina oszczędza wodę, ale rośnie wolno.

C3
Wariant podstawowy

Tak fotosyntetyzuje większość roślin. Nazwa pochodzi od 3-węglowego pierwszego produktu (3-PGA). W chłodnym i wilgotnym klimacie jest wystarczająco wydajny.

OD CZEGO ZALEŻY

Czynniki wpływające na fotosyntezę

Intensywność fotosyntezy mierzy się ilością wydzielonego O₂ albo pobranego CO₂ w jednostce czasu. Wpływają na nią czynniki zewnętrzne (światło, CO₂, temperatura, woda) i wewnętrzne (ilość chlorofilu, budowa liścia, wiek).

Obowiązuje zasada czynnika ograniczającego (Blackmana): tempo całego procesu wyznacza ten czynnik, którego jest najmniej w stosunku do potrzeb. Zwiększanie pozostałych nic nie da. Sprawdź to w symulatorze.

100 % to pełne słońce (wartości względne)
w powietrzu jest ok. 0,04 %
optimum większości roślin strefy umiarkowanej: ok. 25–30 °C
0Fotosynteza brutto
0Bilans netto
—Czynnik ograniczający

Model jest poglądowy: pokazuje kształt zależności, a nie wyniki pomiarów konkretnej rośliny. Przyjęto stałe oddychanie równe 10 % maksymalnej fotosyntezy. Temperatura działa przede wszystkim na enzymy cyklu Calvina, więc przy małym świetle prawie nic nie zmienia.

Światło
  • Natężenie: najpierw wzrost niemal proporcjonalny, potem plateau (nasycenie).
  • Barwa: najlepsze jest światło czerwone i niebieskie, najgorsze zielone.
  • Zbyt silne światło może uszkadzać aparat fotosyntetyczny (fotoinhibicja).
Stężenie CO₂
  • Wzrost stężenia zwiększa fotosyntezę do pewnego poziomu, potem plateau.
  • Dlatego w szklarniach czasem dodaje się CO₂.
  • Zamknięcie szparek (np. przy suszy) obniża stężenie CO₂ w liściu.
Temperatura
  • Wpływa na enzymy cyklu Calvina: wzrost do optimum, potem spadek.
  • Powyżej ok. 40 °C enzymy ulegają denaturacji.
  • Faza fotochemiczna jest od temperatury prawie niezależna.
Woda i składniki mineralne
  • Niedobór wody zamyka szparki, więc spada dopływ CO₂.
  • Brak magnezu (składnik chlorofilu), żelaza lub azotu powoduje bladość liści (chlorozę).
  • Pył i zanieczyszczenia osłabiają dopływ światła i gazów.
Punkt kompensacyjny

To natężenie światła, przy którym ilość O₂ wytwarzanego w fotosyntezie równa się ilości O₂ zużywanego w oddychaniu (bilans netto = 0). Poniżej niego roślina więcej zużywa, niż wytwarza. Rośliny cieniolubne mają punkt kompensacyjny przy mniejszym natężeniu światła niż światłolubne. Na wykresie powyżej znajdziesz go tam, gdzie krzywa przecina zero.

W PRACOWNI

Doświadczenia z fotosyntezy

Na sprawdzianach i egzaminach często trzeba opisać doświadczenie albo wyciągnąć wniosek z jego wyniku. Rozwiń kolejne zestawy i zwróć uwagę na próbę kontrolną.

Bezpieczeństwo

Doświadczeń z etanolem, rozpuszczalnikami lub zasadami nie wykonuje się samodzielnie w domu. Rób je tylko w pracowni, w okularach ochronnych i pod opieką nauczyciela. Etanol nigdy nie może być ogrzewany nad otwartym płomieniem.

ZADANIE NA LEKCJĘ

Ile pęcherzyków? Światło a tempo fotosyntezy

Pracujcie w grupach po 3–4 osoby. Wykonajcie doświadczenie z moczarką, wpiszcie wyniki do tabeli i wyciągnijcie wnioski. Nie macie moczarki? Kliknij „Wstaw przykładowe dane” i przejdź od razu do pytań.

  1. Przygotuj zestaw: pęd moczarki w zlewce z wodą i odrobiną wodorowęglanu sodu (źródło CO₂), przeciętym końcem do góry.
  2. Ustaw lampę LED 10 cm od zlewki. Poczekaj 2 minuty, a potem policz pęcherzyki w ciągu minuty. Zrób trzy próby.
  3. Powtórz dla 20, 30 i 40 cm. Pilnuj, żeby zmieniała się tylko odległość.
  4. Wpisz wyniki do tabeli. Średnie i wykres liczą się same.
  5. Odpowiedz na pytania pod wykresem i pokaż wynik nauczycielowi.
Odległość lampyPróba 1Próba 2Próba 3Średnia

Wpisz wyniki, a wykres narysuje się sam.

Pytania do wyników 6 pytań

Dla chętnych: zaprojektuj własne doświadczenie

Zbadaj, czy ilość CO₂ wpływa na tempo fotosyntezy. Uzupełnij plan (przyda się do wydruku).

Wydzielanie tlenu przez moczarkę kanadyjską

Problem badawczy

Czy intensywność fotosyntezy zależy od natężenia światła?

Przebieg

  1. Pęd moczarki (Elodea canadensis) umieść w zlewce z wodą z dodatkiem wodorowęglanu sodu (źródło CO₂), przeciętym końcem do góry.
  2. Ustaw lampę LED 10 cm od naczynia. Po 2 minutach adaptacji policz pęcherzyki gazu wydzielane w ciągu minuty (trzy powtórzenia).
  3. Powtórz dla odległości 20, 30 i 40 cm.
  4. Próba kontrolna: ten sam układ w ciemności albo ten sam układ bez rośliny.

Zmienne

Niezależna: odległość lampy (natężenie światła). Zależna: liczba pęcherzyków na minutę. Stałe: ten sam pęd, ilość wodorowęglanu, temperatura wody.

Wynik i wniosek

Im bliżej lampy, tym więcej pęcherzyków, aż do poziomu nasycenia. Gaz można zebrać w probówce i sprawdzić tlącym się łuczywkiem: rozżarzy się, bo to tlen. Lampa żarowa podgrzewa wodę, więc użyj LED albo ekranu z wody.
Skrobia w liściu (próba Sachsa)

Problem badawczy

Czy do powstania skrobi w liściu potrzebne jest światło?

Przebieg

  1. Roślinę (np. pelargonię) trzymaj 1–2 doby w ciemności, żeby zużyła skrobię.
  2. Część liścia zakryj folią aluminiową lub czarnym papierem i wystaw roślinę na światło na kilka godzin.
  3. Zerwij liść i zanurz na minutę we wrzątku (uśmierca komórki i rozluźnia kutikulę).
  4. Odbarw liść w gorącym etanolu, ogrzewanym wyłącznie w łaźni wodnej.
  5. Spłucz wodą i zalej płynem Lugola (roztwór jodu w jodku potasu).

Wynik i wniosek

Odsłonięta część liścia zabarwia się na granatowo (jod barwi skrobię), zasłonięta pozostaje żółtobrązowa. Skrobia powstała tylko tam, gdzie padało światło. Próba kontrolna: liść bez osłony. Wariant z liściem pstrym: białe fragmenty bez chlorofilu nie zabarwiają się, więc chlorofil jest potrzebny.
Czy potrzebny jest dwutlenek węgla?

Problem badawczy

Czy do fotosyntezy konieczny jest CO₂?

Przebieg

  1. Dwie rośliny po odskrobieniu umieść pod osobnymi szczelnymi kloszami.
  2. Pod pierwszym postaw naczynie z roztworem zasady (pochłania CO₂), pod drugim naczynie z wodą (próba kontrolna). Zasadę dozuje nauczyciel.
  3. Po kilku godzinach na świetle wykonaj próbę skrobi w liściach z obu kloszy.

Wynik i wniosek

Liść z klosza bez CO₂ nie zawiera skrobi, a z próby kontrolnej zabarwia się na granatowo. Bez CO₂ fotosynteza nie przebiega. Jedyną zmienną jest obecność CO₂.
Chromatografia barwników roślinnych

Cel

Rozdzielić barwniki liścia i pokazać, że zielony liść zawiera ich kilka.

Przebieg

  1. Rozetrzyj liście szpinaku z odrobiną piasku w acetonie lub etanolu i odsącz ekstrakt.
  2. Nanieś ekstrakt cienką linią na pasek bibuły chromatograficznej, 2 cm od brzegu, kilka razy, za każdym razem go osuszając.
  3. Zanurz koniec paska w fazie ruchomej (np. eter naftowy z acetonem 9:1), tak żeby linia startu była nad cieczą.
  4. Gdy czoło rozpuszczalnika dojdzie blisko góry, wyjmij pasek i zaznacz je ołówkiem.

Wynik

Od góry (od barwników wędrujących najdalej): karoteny (pomarańczowe), ksantofile (żółte), chlorofil a (niebieskozielony), chlorofil b (żółtozielony). Barwniki różnie rozpuszczają się w fazie ruchomej i różnie przylegają do bibuły, więc wędrują z różną szybkością. Rozpuszczalniki są łatwopalne i szkodliwe: tylko w pracowni z wentylacją.
Doświadczenie Engelmanna: które światło jest najlepsze?

Opis

Nitkę Spirogyra (glon z długim spiralnym chloroplastem) umieszczono w kropli wody z bakteriami tlenowymi i oświetlono światłem rozszczepionym przez pryzmat. Bakterie potrzebują tlenu, więc gromadzą się tam, gdzie wydziela się go najwięcej.

Wynik i wniosek

Bakterie skupiły się w obszarach oświetlonych światłem czerwonym i niebieskim, a mało ich było w zielonym. Fotosynteza jest najintensywniejsza w tych barwach, czyli tam, gdzie chlorofile pochłaniają najwięcej światła. Tak wyznaczono widmo działania.

Jak opisać doświadczenie (schemat na egzamin)

  1. Problem badawczy jako pytanie, np. „Czy światło jest potrzebne do powstania skrobi?”.
  2. Hipoteza jako zdanie twierdzące, które da się obalić.
  3. Zmienna niezależna (to, co zmieniasz) i zależna (to, co mierzysz). Zmieniaj tylko jedną rzecz naraz.
  4. Próba kontrolna (bez badanego czynnika) i próba badawcza (z nim). Wszystkie inne warunki jednakowe.
  5. Wynik opisany tym, co zobaczono, bez interpretacji.
  6. Wniosek odpowiadający na problem badawczy, oparty tylko na wyniku.
PO CO TO WSZYSTKO

Znaczenie fotosyntezy

Tlen do oddychania

Fotosynteza uzupełnia tlen w atmosferze i wodzie. Według szacunków około połowy produkcji tlenu pochodzi z organizmów wodnych, głównie fitoplanktonu.

Pokarm i energia

Producenci tworzą materię organiczną, którą wykorzystują konsumenci i destruenci. Prawie wszystkie łańcuchy pokarmowe zaczynają się od fotosyntezy.

Obieg węgla

Fotosynteza wiąże CO₂ z atmosfery, a oddychanie i spalanie go uwalnia. Lasy i oceany pochłaniają dużo CO₂, co wpływa na klimat.

Paliwa kopalne

Węgiel, ropa i gaz powstały ze szczątków dawnych organizmów. To zmagazynowana energia słoneczna sprzed milionów lat.

Warstwa ozonowa

Tlen z fotosyntezy tworzył w górnej atmosferze ozon, który osłania życie przed promieniowaniem UV. Dzięki temu życie mogło wyjść na ląd.

Sprawność

W praktyce w biomasie zostaje zmagazynowane tylko ok. 1–2 % energii światła padającego na roślinę. Reszta jest odbijana, rozpraszana jako ciepło lub nieużywana.

Fotosynteza a oddychanie tlenowe

CechaFotosyntezaOddychanie tlenowe
Typ procesuanabolizm (synteza), endoenergetycznykatabolizm (rozkład), egzoenergetyczny
SubstratyCO₂, H₂O, energia światłaglukoza, O₂
Produktyglukoza, O₂CO₂, H₂O, ATP (energia)
Miejsce u eukariontówchloroplastycytozol i mitochondria
Kiedytylko gdy jest światłocały czas, dzień i noc
Ktorośliny, glony, sinice, niektóre bakterieprawie wszystkie organizmy, także rośliny
Energiaświatło → energia wiązań w cukrzeenergia z cukru → ATP
Częsty błąd

Rośliny nie „oddychają w nocy, a fotosyntetyzują w dzień”. Oddychają cały czas, a fotosynteza dochodzi do tego w dzień. Gdy fotosynteza jest silniejsza od oddychania, roślina netto pobiera CO₂ i wydziela O₂.

Nie tylko rośliny

Fotosynteza bez tlenu

Purpurowe i zielone bakterie fotosyntetyzujące używają światła, ale zamiast wody rozkładają np. siarkowodór (H₂S). Nie wydzielają tlenu. To fotosynteza anoksygeniczna.

Chemosynteza

Niektóre bakterie wytwarzają związki organiczne, wykorzystując energię reakcji chemicznych (np. utleniania siarkowodoru), a nie światła. Żyją m.in. przy kominach hydrotermalnych.

JAK SIĘ TEGO DOWIEDZIANO

Historia odkryć

  1. XVII w.
    Jan Baptysta van Helmont

    Posadził wierzbę w odważonej ziemi i przez 5 lat ją podlewał. Drzewko urosło o ok. 75 kg, a ziemia straciła tylko kilkadziesiąt gramów. Wniosek, że roślina rośnie dzięki wodzie, był połowicznie błędny: pominął CO₂.

  2. 1771
    Joseph Priestley

    Mięta w zamkniętym naczyniu „odnawiała” powietrze, w którym wcześniej zgasła świeca. Roślina zmienia skład powietrza.

  3. 1779
    Jan Ingenhousz

    Wykazał, że rośliny wydzielają tlen tylko na świetle i tylko zielonymi częściami.

  4. 1804
    Nicolas-Théodore de Saussure

    Pokazał ilościowo, że w przyroście masy roślin uczestniczą zarówno CO₂, jak i woda.

  5. 1864
    Julius Sachs

    Wykazał, że w świetle w chloroplastach powstaje skrobia (próba z jodem).

  6. 1882
    Theodor Engelmann

    Doświadczenie z Spirogyra i bakteriami tlenowymi: wyznaczył widmo działania fotosyntezy.

  7. 1937
    Robert Hill

    Wyizolowane chloroplasty wydzielały tlen w świetle, gdy dodano akceptor elektronów, nawet bez CO₂. Faza świetlna może zachodzić osobno.

  8. 1941
    Samuel Ruben i Martin Kamen

    Woda znakowana izotopem ¹⁸O dała tlen znakowany ¹⁸O. Dowód, że O₂ pochodzi z wody.

  9. 1950–1957
    Melvin Calvin, Andrew Benson, James Bassham

    Z użyciem radioaktywnego węgla ¹⁴C i glonu Chlorella prześledzili drogę węgla w cyklu, który nazwano ich imieniem. Calvin dostał za to Nagrodę Nobla w 1961 r.

  10. 1954
    Daniel Arnon

    Wykazał, że chloroplasty w świetle wytwarzają ATP (fotofosforylacja).

  11. 1966
    Marshall Hatch i Roger Slack

    Opisali szlak C4 u trzciny cukrowej.

Skąd się wzięły chloroplasty

Pierwsze organizmy produkujące tlen to sinice. Ok. 2,4 mld lat temu ich fotosynteza podniosła stężenie tlenu w atmosferze (wielkie utlenienie), co zmieniło warunki życia na Ziemi. Według teorii endosymbiozy chloroplasty pochodzą od sinic, które zostały pochłonięte przez większą komórkę i zostały w niej na stałe. Świadczą o tym: dwie błony otaczające chloroplast, własne kolisty DNA, rybosomy podobne do bakteryjnych i namnażanie się przez podział.

Ciekawostka: ślimak morski Elysia chlorotica zjada glony i przez miesiące zatrzymuje ich chloroplasty w komórkach własnego ciała, a one nadal fotosyntetyzują.

NA SPRAWDZIAN

Ściąga: 10 rzeczy do zapamiętania

  1. Równanie: 6 CO₂ + 6 H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6 O₂ (światło, chlorofil). Proces anaboliczny i endoenergetyczny.
  2. Dwie fazy: jasna (błony tylakoidów) i cykl Calvina (stroma).
  3. Faza jasna: światło + H₂O → ATP + NADPH + O₂. Tlen pochodzi z wody (fotoliza).
  4. Cykl Calvina: CO₂ + RuBP → 2 × 3-PGA (RuBisCO) → G3P (zużywa ATP i NADPH) → regeneracja RuBP.
  5. Rachunek: 3 CO₂ → 1 G3P. 6 CO₂ → 1 glukoza, kosztem 18 ATP i 12 NADPH.
  6. Barwniki: chlorofil a (główny), chlorofil b i karotenoidy (pomocnicze). Pochłaniają niebieskofioletowe i czerwone światło, odbijają zielone.
  7. Czynniki: światło, CO₂, temperatura, woda. Ogranicza ten, którego jest najmniej (zasada Blackmana).
  8. Punkt kompensacyjny: fotosynteza równa się oddychaniu, bilans netto zero.
  9. C4 i CAM: C4 (kukurydza) rozdziela etapy w przestrzeni, CAM (kaktus) w czasie. Oba ograniczają fotooddychanie i straty wody.
  10. Doświadczenia: zawsze próba kontrolna i jedna zmienna naraz. Skrobię wykrywa płyn Lugola (granatowy kolor).

Faza jasna kontra cykl Calvina

CechaFaza jasnaCykl Calvina
Miejscebłony tylakoidówstroma
Potrzebuje światłatak, bezpośrednionie bezpośrednio, ale potrzebuje ATP i NADPH
SubstratyH₂O, ADP + Pi, NADP⁺, światłoCO₂, RuBP, ATP, NADPH
ProduktyATP, NADPH, O₂G3P (cukier), ADP + Pi, NADP⁺
Rodzaj reakcjifotochemiczne, transport elektronówenzymatyczne (RuBisCO i inne)
Zależność od temperaturymaładuża

Słowniczek

W trybie fiszek definicje są rozmyte. Spróbuj je przypomnieć, potem kliknij kartę, żeby sprawdzić.

O tej stronie

Made by Bartosz K (DrQwerciaki) with love

Pomoc do nauki dla klasy 1, przygotowana na podstawie typowego zakresu biologii w szkole ponadpodstawowej. Fragmenty oznaczone Rozszerzenie wykraczają poza poziom podstawowy. Jeśli coś różni się od Twojego podręcznika albo poleceń nauczyciela, obowiązuje nauczyciel.

Wszystkie diagramy są uproszczone i narysowane na potrzeby tej strony. Widma pochłaniania i wykresy czynników są poglądowe.